Xung đột nhận thức: Nguyên nhân khiến đàm phán Mỹ - Iran bế tắc

Không bên nào công khai chính xác các điều khoản đang được đàm phán, nhưng truyền thông nhà nước Iran cho biết, Tehran yêu cầu chấm dứt hoàn toàn chiến sự, công nhận chính thức chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz và dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt. Những yêu cầu cứng rắn này tạo thành một đề xuất phản hồi mà ông Trump nhanh chóng bác bỏ. Ông gọi nó là “hoàn toàn không thể chấp nhận được” trước khi mô tả là “một mớ rác rưởi”.

Hiện vẫn chưa rõ ông Donald Trump phản đối cụ thể điều khoản nào trong bối cảnh nội dung đề xuất vẫn bị bao phủ bởi sự mập mờ. Trong suốt cuộc chiến, truyền thông nhà nước Iran liên tục mô tả lập trường của Tehran là một vị thế mạnh mẽ, phù hợp với nỗ lực của chính phủ nhằm tạo dựng hình ảnh chiến thắng trước công chúng trong nước.

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công nhằm vào Iran hơn 10 tuần trước, Cộng hòa Hồi giáo đã theo đuổi chiến lược kiên quyết không phát đi bất kỳ tín hiệu đầu hàng nào. Thay vào đó, Tehran cho thấy họ sẵn sàng kéo dài xung đột nếu cần thiết nhằm gia tăng sức ép lên Washington và buộc Mỹ phải đưa ra những cam kết lớn có thể củng cố tài chính cho chế độ cũng như đảm bảo sự tồn tại lâu dài của chính quyền.

Ông Trump cũng phàn nàn rằng giới lãnh đạo Iran “thay đổi ý định” mỗi khi hai bên dường như đạt được đồng thuận ở một số điểm, điều có thể phản ánh việc quân đội Iran dường như từ chối thông qua những biện pháp đáp ứng yêu cầu của ông.

Khác biệt về ưu tiên

Bế tắc hiện nay xuất phát từ sự khác biệt trong ưu tiên của hai bên. Tổng thống Trump muốn đạt được điều mà một nhà phân tích gọi là chiến thắng “nhanh chóng và dễ dàng”, bao gồm các nhượng bộ ngay lập tức về chương trình hạt nhân của Iran. Trong khi đó, Tehran quyết tâm trì hoãn các yêu cầu đó và giành được nhượng bộ từ phía Mỹ trước.

Trong một đề xuất, Iran đưa ra lộ trình đàm phán theo từng giai đoạn. Các bước đầu tiên tập trung vào việc tuyên bố chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận, dỡ bỏ trừng phạt và chấm dứt bất kỳ hoạt động phong tỏa hải quân nào của Mỹ, trong khi các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân sẽ được lùi lại các giai đoạn sau.

Tuy nhiên, ông Donald Trump yêu cầu Iran phải chính thức đình chỉ chương trình hạt nhân trong một khoảng thời gian xác định (các quan chức Mỹ dường như muốn ít nhất là 10 năm), đồng thời bàn giao kho uranium làm giàu ở mức cao hiện có, ước tính khoảng 440 kg.

“Đây là sự xung đột về nhận thức”, Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của viện nghiên cứu Chatham House có trụ sở tại London nhận định. “Chúng ta đang ở trong thế đối đầu vì Tổng thống Trump không hiểu tại sao người Iran lại không chấp nhận một thỏa thuận để tự cứu mình”.

“Họ sẽ không nhượng bộ ông ấy ngay từ đầu thỏa thuận vì họ không tin tưởng ông ấy”, ông Vakil nói thêm, cho rằng người Iran đã “bị chính ông Trump làm tổn thương”.

Trong cuộc họp báo thường kỳ hàng tuần, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết, “bất đồng” với Washington là “giữa một bên chỉ tìm kiếm các quyền cơ bản của mình và một bên khăng khăng vi phạm quyền của phía còn lại”. Ông nói thêm rằng, các yêu cầu của Iran là “hợp lý” và “có trách nhiệm”.

“Theo phản hồi của Iran, có thể thấy nước này tin rằng họ đang đàm phán trên thế thắng”, Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu QQ8823 Online Quốc gia Israel viết trên X. “Vì thế, yêu cầu của họ vẫn rất cao và mức độ sẵn sàng thỏa hiệp là cực kỳ hạn chế”.

Trong khi Tổng thống Trump tìm cách gia tăng áp lực với Iran, Tehran phát tín hiệu rằng họ muốn một thỏa thuận toàn diện và bền vững hơn bằng cách yêu cầu các bảo đảm chắc chắn rằng Mỹ sẽ không tái khởi động chiến tranh.

Trước chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Trump trong tuần này, các quan chức Iran đã đề xuất Bắc Kinh đóng vai trò bên bảo đảm cho bất kỳ thỏa thuận tương lai nào. Tuần trước, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã tới Bắc Kinh để hội đàm với người đồng cấp Trung Quốc.

“Với vị thế mà Trung Quốc đang nắm giữ đối với Iran và các quốc gia khác ở khu vực Vịnh Ba Tư, Bắc Kinh có thể đóng vai trò bảo đảm cho bất kỳ thỏa thuận nào”, Đại sứ Iran tại Bắc Kinh Abdolreza Rahman Fazli viết trên X hôm 10/5. “Mọi thỏa thuận tiềm năng nhất thiết phải đi kèm với sự bảo đảm từ các cường quốc và cần được đưa ra Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc”.

Thỏa thuận ngừng bắn “đang thở oxy”

Tổng thống Donald Trump từ lâu luôn phản đối việc kéo nước Mỹ vào các “cuộc chiến bất tận”, nhưng Iran lại tìm cách khiến ông sa lầy trong một cuộc xung đột tốn kém. Thay vì chiến thắng mà ông kỳ vọng sau khi lãnh tụ tối cao của Cộng hòa Hồi giáo cùng các chỉ huy cấp cao bị sát hại, cuộc chiến ngày càng rơi vào thế giằng co.

Bất chấp lệnh ngừng bắn giữa Iran và Mỹ đạt được hơn một tháng trước, nhiều vụ đụng độ hải quân đã nổ ra tại eo biển Hormuz khi hai bên tiếp tục tranh giành quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này.

Trong bối cảnh đàm phán giữa các bên đang rơi vào bế tắc, Tổng thống Trump hôm 11/5 cảnh báo lệnh ngừng bắn đang “trong tình trạng nguy kịch”. Theo ông, thỏa thuận “chỉ có khoảng 1% cơ hội sống sót”, đồng thời khẳng định Mỹ sẽ giành được "chiến thắng hoàn toàn" trước Iran sau khi ông chỉ trích những đề nghị mới nhất của Tehran, đồng thời là phản hồi đối với đề xuất của Washington, là “hoàn toàn không thể chấp nhận”.

Về phần mình, quân đội Iran cho thấy họ hoàn toàn hài lòng với việc ông Trump tiếp tục không hài lòng trước các đề xuất từ Tehran. “Không ai ở Iran lên kế hoạch để làm hài lòng ông Trump”, người phát ngôn quân đội Iran Ebrahim Zolfaghari viết trên X hôm 10/5. “Đoàn đàm phán phải xây dựng các kế hoạch chỉ tôn trọng quyền lợi của Iran, và đương nhiên, sẽ tốt hơn nếu Tổng thống Trump không hài lòng với chúng”.