Vụ điểm 10 bất thường ở Tuyên Quang: "Công bằng phải đi cùng kỷ cương và tính nhân văn"

Niềm tin xã hội xây dựng bằng công khai sự thật, nhận diện đúng trách nhiệm

Phóng viên: Thưa GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, từ vụ việc tại Tuyên Quang, theo ông, bài học lớn nhất đối với công tác tổ chức các kỳ thi quốc gia hiện nay là gì?

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức: Từ vụ việc tại Tuyên Quang, bài học lớn nhất là một kỳ thi trung học phổ thông (THPT) quốc gia không thể chỉ được bảo đảm bằng quy chế chặt chẽ trên giấy, mà phải được bảo đảm bằng một hệ thống quản trị có khả năng phòng ngừa, phát hiện và xử lý sai phạm trong thực tế. Chỉ một mắt xích bị buông lỏng cũng có thể ảnh hưởng tới quyền lợi của hàng trăm thí sinh và làm suy giảm niềm tin vào toàn bộ kỳ thi.

Quản trị kỳ thi phải dựa trên ba nguyên tắc: trách nhiệm rõ đến từng vị trí; kiểm soát độc lập giữa các khâu; và mọi hoạt động quan trọng đều để lại dấu vết có thể kiểm tra. Không thể để một đơn vị vừa tổ chức, vừa tự giám sát và tự kết luận về những bất thường của chính mình. Cần tăng cường giám sát chéo giữa trung ương và địa phương, luân chuyển nhân sự ở các vị trí nhạy cảm, kiểm tra ngẫu nhiên và sử dụng dữ liệu để phát hiện những kết quả khác thường.

Niềm tin xã hội không được xây dựng bằng việc khẳng định kỳ thi “an toàn tuyệt đối”, mà bằng khả năng công khai sự thật, nhận diện đúng trách nhiệm, sửa sai kịp thời và bảo vệ người vô tội. Việc xử lý cũng phải phân hóa: sai phạm của cán bộ tổ chức thi không thể mặc nhiên quy thành lỗi của tất cả học sinh.

Công bằng phải đi cùng kỷ cương và tính nhân văn. Đây là yêu cầu cốt lõi để giữ uy tín của kỳ thi quốc gia.

Khôi phục công bằng thực chất, chứ không chỉ hoàn tất thủ tục

- Trong những trường hợp phát sinh sự cố ảnh hưởng đến tính công bằng của kỳ thi, theo Giáo sư, hệ thống giáo dục cần có cơ chế xử lý như thế nào để vừa bảo vệ quyền lợi chính đáng của thí sinh, vừa duy trì sự nghiêm túc, ổn định của kỳ thi quốc gia?

- Khi xảy ra sự cố, nguyên tắc đầu tiên là không xử lý đồng loạt khi chưa phân loại được bản chất và mức độ liên quan của từng nhóm thí sinh.

Cơ quan chức năng cần nhanh chóng bảo toàn toàn bộ chứng cứ, xác minh độc lập, đối chiếu bài làm, dữ liệu phòng thi, lời khai và các dấu hiệu thống kê; từ đó phân hóa rõ trách nhiệm của người tổ chức, người trực tiếp vi phạm và từng thí sinh.

Đối với những thí sinh có năng lực thực chất, không tham gia hoặc không hưởng lợi từ sai phạm, phải có cơ chế bảo vệ cơ hội tốt nghiệp và xét tuyển. Đối với trường hợp kết quả không còn đủ căn cứ để công nhận nhưng chưa chứng minh được lỗi chủ quan của thí sinh, có thể tổ chức một đợt đánh giá bổ sung hoặc thi lại với điều kiện, đề thi và mức độ giám sát tương đương; đồng thời bảo đảm các em không bị lỡ tiến độ tuyển sinh. Đối với trường hợp thí sinh trực tiếp đồng lõa, có tham gia vào các hoạt tiêu cực, cần hủy bỏ kết quả thi, xử lý kỷ luật - thực hiện nghiêm minh theo Quy chế.

Bên cạnh đó, cần rà soát và phát hiện những bất thường từ việc phân tích dữ liệu kết quả tại tất cả điểm thi, các hội đồng thi, các trường, các địa phương (nếu có); lắng nghe giám sát và phát hiện của người dân; kịp thời xem xét các dấu hiệu bất thường, xử lý kịp thời các vi phạm - đảm bảo sự công bằng và tính nghiêm minh, củng cố niềm tin của xã hội.

Các trường đại học cũng cần được thông báo thống nhất về tình trạng kết quả và bảo lưu quyền đăng ký của thí sinh trong thời gian chờ xử lý.

Mục tiêu cuối cùng là khôi phục công bằng thực chất, chứ không chỉ hoàn tất thủ tục. Phải xử lý nghiêm người gây ra sai phạm, nhưng không đẩy toàn bộ hậu quả sang những học sinh chưa được chứng minh là có lỗi.

Nên tách thành hai kỳ thi riêng

- Hiện nay, kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT được sử dụng rộng rãi trong tuyển sinh đại học. Với kinh nghiệm nghiên cứu và quản lý giáo dục đại học, ông đánh giá vai trò của kỳ thi này trong tuyển sinh hiện nay như thế nào?

- Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay đáp ứng 3 mục tiêu: tốt nghiệp THPT; phục vụ quản lý, đánh giá chất lượng giáo dục và tuyển sinh vào đại học.

Do đó, kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện vẫn có vai trò quan trọng trong tuyển sinh đại học vì tạo ra một thước đo chung trên phạm vi toàn quốc, có độ bao phủ lớn, chi phí xã hội thấp hơn so với việc mỗi trường tổ chức một kỳ thi riêng và tạo cơ hội tiếp cận tương đối thuận lợi cho học sinh ở nhiều vùng, miền.

Tuy nhiên, một kỳ thi được thiết kế trước hết để đánh giá mức độ hoàn thành chương trình phổ thông sẽ có giới hạn khi đồng thời phải phân loại thí sinh cho hàng nghìn ngành đào tạo ở bậc đại học với yêu cầu rất khác nhau. Điểm thi có thể phản ánh khá tốt kiến thức nền tảng và năng lực làm bài trong một thời điểm, nhưng chưa đo đầy đủ tư duy nghiên cứu, khả năng sáng tạo, kỹ năng thực hành, năng lực giao tiếp hay sự phù hợp với từng lĩnh vực chuyên sâu.

Vì vậy, kết quả kỳ thi THPT nên tiếp tục là một căn cứ quan trọng, nhưng không nên là duy nhất với mọi trường và mọi ngành. Các ngành có mức cạnh tranh cao hoặc yêu cầu năng lực đặc thù có thể kết hợp thêm những công cụ phù hợp như bài thi đánh giá năng lực, hồ sơ học tập đã được chuẩn hóa, thành tích nghiên cứu hoặc sáng tạo, phỏng vấn có cấu trúc, bài luận hay kiểm tra năng khiếu.

Vấn đề cốt lõi không phải là giảm vai trò của kỳ thi bằng mọi giá, mà là sử dụng kết quả đúng với giới hạn đo lường của nó. Một hệ thống tuyển sinh tốt phải vừa có chuẩn chung để bảo đảm công bằng, vừa trao quyền cho các trường lựa chọn công cụ phù hợp với chuẩn đầu vào và sứ mạng đào tạo.

- Theo ông, trong tương lai nên tiếp tục duy trì một kỳ thi chung với nhiều mục tiêu hay cần có sự phân định rõ hơn giữa đánh giá tốt nghiệp phổ thông và tuyển chọn người học cho giáo dục đại học?

- Mục tiêu tốt nghiệp THPT và tuyển chọn vào đại học là khác nhau, do đó về lâu dài, nên tách thành hai kỳ thi riêng. Tuy nhiên cũng không nên để trăm hoa đua nở, mỗi trường đại học tự tổ chức kỳ thi riêng khi đó lại tăng áp lực và tốn kém cho thí sinh và phụ huynh, mà nên có các trung tâm khảo thí độc lập, uy tín, tổ chức các bài thi đánh giá năng lực để xét tuyển vào đại học như SAT hay ACT của Hoa Kỳ.

Trong trung hạn, với hoàn cảnh như hiện nay, tôi cho rằng vẫn cần duy trì một kỳ thi quốc gia để xét tốt nghiệp, đánh giá mặt bằng chất lượng phổ thông – thông qua kỳ thi như một công cụ để quản lý và đánh giá chất lượng giáo dục và cung cấp một nguồn dữ liệu tham khảo chung cho tuyển sinh đại học. Việc bỏ ngay kỳ thi chung hoặc tách thành nhiều kỳ thi bắt buộc có thể làm tăng chi phí, áp lực và bất bình đẳng cơ hội giữa các nhóm học sinh.

Tuy nhiên, cần phân định rõ hơn hai chức năng. Đánh giá tốt nghiệp nhằm xác nhận học sinh đạt chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông; vì vậy, đề thi phải bảo đảm tính nền tảng, ổn định và độ tin cậy. Tuyển sinh đại học lại nhằm lựa chọn người học phù hợp với từng ngành, từng trường; do đó để sử dụng tốt mục tiêu xét tuyển đại học, cần mức độ phân hóa cao hơn nữa, và những công cụ đánh giá chuyên biệt hơn.

Mô hình phù hợp là “một kỳ thi THPT nền tảng, nhiều phương thức tuyển chọn”. Kết quả thi tốt nghiệp có thể tiếp tục được các trường đại học sử dụng. Đồng thời, các cơ sở giáo dục đại học được tự chủ tổ chức hoặc phối hợp tổ chức, hoặc công nhận kết quả của các bài thi đánh giá năng lực uy tín, nhưng phải tuân thủ chuẩn chất lượng, công khai cấu trúc, kiểm định độ tin cậy và chia sẻ kết quả để tránh việc thí sinh phải tham dự quá nhiều kỳ thi.

Khi dữ liệu học tập ở phổ thông được chuẩn hóa, đáng tin cậy và liên thông toàn quốc, tỷ trọng của đánh giá quá trình có thể tăng lên. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi phải có lộ trình, thí điểm, kiểm soát chất lượng chặt chẽ và đánh giá tác động. Những khác lệch còn lớn giữa kết quả đánh giá theo học bạ và kết quả thi THPT cho thấy phương án này hiện nay không được khuyến khích, không được nhiều trường đại học sử dụng.

3 ưu tiên đổi mới kỳ thi tốt nghiệp THPT

-Nếu nhìn từ vụ việc Tuyên Quang như một cơ hội để đổi mới, theo ông, những ưu tiên nào quan trọng nhất trong cải cách kỳ thi tốt nghiệp THPT những năm tới để hướng tới một nền giáo dục công bằng, hiện đại và hội nhập?

- Nếu coi vụ việc Tuyên Quang là một cơ hội để đổi mới, tôi cho rằng có ba ưu tiên lớn.

Thứ nhất, cải cách quản trị và trách nhiệm giải trình. Phải thiết kế lại cơ chế kiểm soát theo hướng độc lập, giám sát chéo, phân định trách nhiệm đến từng vị trí và kiểm toán được toàn bộ quy trình. Những khâu nhạy cảm cần luân chuyển nhân sự, kiểm tra ngẫu nhiên và có cơ chế bảo vệ người phản ánh sai phạm cũng như lắng nghe những ý kiến phân tích về những dấu hiệu bất thường có cơ sở. Khi xảy ra sự cố, hoặc phát hiện có dấu hiệu bất thường đều phải công bố thông tin và xử lý kịp thời, đảm bảo sự minh bạch, công bằng và nghiêm minh.

Thứ hai, hiện đại hóa khoa học khảo thí. Đề thi cần đo đúng chuẩn đầu ra, có độ tin cậy và khả năng phân hóa phù hợp; ngân hàng câu hỏi phải đủ lớn, được thử nghiệm, hiệu chỉnh và bảo mật. Đồng thời, cần phân định rõ chức năng xét tốt nghiệp với chức năng tuyển sinh đại học, để kỳ thi THPT như một kỳ thi nền tảng kết hợp với các công cụ tuyển chọn, đánh giá năng lực chuyên biệt, tránh đặt quá nhiều mục tiêu lên một bài thi.

Thứ ba, xây dựng hạ tầng dữ liệu và giám sát số. Cần một hệ thống dữ liệu kỳ thi liên thông quốc gia, có nhật ký điện tử, chữ ký số, mã hóa và cơ chế cảnh báo bất thường bằng phân tích thống kê, trí tuệ nhân tạo. Dữ liệu phải được sử dụng để phòng ngừa rủi ro trước, trong và sau kỳ thi, nhưng mọi kết luận ảnh hưởng đến quyền lợi thí sinh phải do con người xem xét trên cơ sở chứng cứ.

Ba ưu tiên này phải được triển khai đồng bộ. Công nghệ mà thiếu trách nhiệm sẽ không đủ; quy chế chặt mà thiếu dữ liệu sẽ khó giám sát; đổi mới đề thi mà coi thi, chấm thi không nghiêm túc, không chuẩn chỉnh trong xét tuyển thì lại tạo ra những bất bình đẳng mới.

Do đó, một lần nữa tôi xin nhắc lại: để kỳ thi quốc gia vừa phục vụ tốt nghiệp THPT, đánh giá chất lượng giáo dục và tuyển sinh vào đại học như hiện nay, chúng ta phải chú trọng và làm tốt tất cả 4 khâu: Đề thi; coi thi; chấm thi và phương thức xét tuyển.

-Xin trân trọng cảm ơn GS!