Thấy gì từ Học thuyết Trump tại Venezuela?

Ông Nicolas Maduro giờ đây đã trở thành cựu Tổng thống Venezuela và là tù nhân trong tay Mỹ. Tuy nhiên, việc ông bị lật đổ bởi lực lượng đặc nhiệm Mỹ nên được hiểu là “kết thúc của một khởi đầu”, chứ không phải “khởi đầu của một kết thúc”.

Dù Tổng thống Venezuela có được người dân trong nước ủng hộ hay không, các nhà phân tích đều chỉ ra rằng, về mặt pháp lý hay chiến lược, chiến dịch quân sự của Mỹ đều không chính đáng và thiếu khôn ngoan. Thậm chí, nhìn từ góc độ của Mỹ, giá trị chiến lược của chiến dịch cũng không rõ ràng: ông Maduro hầu như không tạo ra mối đe dọa cấp bách nào đối với nước Mỹ. Hay nói cách khác, đây là một lựa chọn quân sự mang tính chủ động, chứ không phải sự can thiệp vì bắt buộc.

Một số người so sánh chiến dịch này với cuộc can thiệp năm 1989 của Tổng thống George H.W. Bush nhằm lật đổ nhà độc tài Panama Manuel Noriega. Nhưng khi đó, Washington có cơ sở pháp lý vững chắc hơn nhiều, không chỉ liên quan đến ma túy mà còn cả việc một quân nhân Mỹ bị sát hại. Bên cạnh đó, Mỹ còn có những lo ngại chính đáng về an toàn của binh sĩ đồn trú tại Panama cũng như an ninh của Kênh đào Panama.

Động cơ thực sự của ông Trump

Việc lựa chọn Venezuela làm mục tiêu đã phơi bày động cơ của Tổng thống Trump. Trong cuộc họp báo sau chiến dịch, ông gợi ý rằng, ưu tiên hàng đầu là quyền tiếp cận của Mỹ đối với trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới của Venezuela. Các mục tiêu khác, mang tính thứ yếu, bao gồm chấm dứt vai trò của Venezuela trong buôn bán ma túy, hỗ trợ những người di cư trở về quê hương, và siết chặt hơn nữa Cuba - quốc gia đang phụ thuộc nặng nề vào nguồn dầu trợ giá từ Venezuela để duy trì nền kinh tế khó khăn dưới các lệnh trừng phạt.

Nhìn từ góc độ của chính quyền Mỹ, sẽ là quá vội vàng - thậm chí cực đoan nếu tuyên bố chiến dịch này là một thành công. Lật đổ một cá nhân là một chuyện; xóa bỏ cả một chế độ và thay thế nó bằng một trật tự ôn hòa, bền vững hơn lại là câu chuyện hoàn toàn khác, và khó khăn hơn rất nhiều.

Ông Trump đã tuyên bố rằng, Mỹ sẽ “điều hành Venezuela”. Chi tiết cụ thể ra sao vẫn chưa rõ, và cũng chưa biết điều này có đòi hỏi một lực lượng chiếm đóng hay không. Nhưng có một điều tạm thời trở nên rõ ràng: chính quyền Tổng thống Trump ưu tiên hợp tác với những người còn lại chính quyền cũ, nhiều khả năng đã đạt được một thỏa thuận ngầm với Phó Tổng thống của ông Maduro, người hiện đang đứng đầu Chính phủ, thay vì trao quyền cho phe đối lập. Cách tiếp cận này phù hợp với một chính sách bị chi phối bởi lợi ích thương mại, chứ không phải bởi mong muốn mà Mỹ thường nói là thúc đẩy dân chủ hay bảo vệ nhân quyền.

Người ta có thể giả định rằng, mọi việc sẽ diễn ra suôn sẻ, nhưng vấn đề lớn nhất, nguy cơ đổ vỡ trật tự, cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn. Các lực lượng thân chính quyền cũ vẫn sẽ hoạt động, trong khi phe đối lập thì chia rẽ sâu sắc và có thể phản kháng nếu bị gạt ra bên lề. Những ẩn số này có thể đặt Washington trước các lựa chọn chính sách khó khăn, nhất là trong trường hợp tình hình vượt khỏi tầm kiểm soát.

Thấy gì từ góc độ chính sách đối ngoại

Chiến dịch tại Venezuela phản ánh rõ bản chất chính sách đối ngoại của Trump. Đó là sự đơn phương đến tận cùng, coi nhẹ pháp lý và dư luận quốc tế. Trọng tâm là Tây Bán cầu, chứ không phải châu Âu, Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương hay Trung Đông. Mục tiêu là lợi ích thương mại - trong trường hợp này là dầu mỏ và tăng cường an ninh nội địa, gắn với lo ngại về ma túy và nhập cư. Sức mạnh quân sự được sử dụng, nhưng theo cách giới hạn.

Hệ quả tiêu cực lớn nhất của chiến dịch Venezuela có thể nằm ở tiền lệ mà nó tạo ra: khẳng định “quyền” của các cường quốc can thiệp vào “sân sau” của mình để loại bỏ những nhà lãnh đạo bị coi là bất hợp pháp hoặc gây đe dọa. Tuy nhiên, can thiệp quân sự của ông Trump tại Venezuela khiến triển vọng chấm dứt chiến tranh Nga -Ukraine thông qua đàm phán trở nên xa vời hơn bao giờ hết. Cũng như vậy, hành động bất chấp này có thể tạo ra những tiền lệ để những quốc gia vốn cứng rắn về lãnh thổ, có được lý lẽ của mình.

Việc lật đổ Tổng thống Maduro cho thấy Chiến lược QQ8823 Online Quốc gia Mỹ vừa được công bố cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc: chính quyền Tổng thống Trump coi Tây Bán cầu là khu vực mà lợi ích của Mỹ có quyền ưu tiên tuyệt đối. Nga và Trung Quốc sẽ hoan nghênh điều đó, bởi nó phù hợp với tầm nhìn của họ về một thế giới chia thành các vùng ảnh hưởng, nơi Moscow nắm thế thượng phong ở châu Âu, còn Bắc Kinh chi phối Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Một trật tự toàn cầu đã tồn tại suốt 80 năm đang đứng trước nguy cơ bị thay thế bằng ba trật tự khu vực, và rất có thể, chúng sẽ chẳng hề trật tự, càng không có tự do.