Sách và Công nghiệp văn hóa: Biến tri thức gốc thành hệ sinh thái sáng tạo

Sách là hiện thân của sáng tạo

Trong bức tranh công nghiệp văn hóa đang định hình, sách và tri thức đang đứng ở đâu? Câu hỏi được đặt ra tại tọa đàm Sách và công nghiệp văn hóa sáng 21/4, tại Phố sách 19/12, Hà Nội.

Theo PGS. TS. Nguyễn Toàn Thắng, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, khi đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình, văn hóa chính là sức mạnh nội sinh để phát triển quốc gia một cách nhanh chóng và bền vững. Trong đó, cần nhìn nhận sách như một tài nguyên tri thức nền tảng.

"Bên cạnh văn hóa nghe nhìn, văn hóa đọc cũng đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Ở đó, sách là nơi kết tinh tri thức và văn hóa của dân tộc, đồng thời tạo ra một nền tảng xã hội vững chắc", PGS. TS. Nguyễn Toàn Thắng nhấn mạnh.

Đồng tình với quan điểm này, bà Khúc Thị Hoa Phượng, Giám đốc Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam cho rằng, theo định nghĩa mới, công nghiệp văn hóa dựa trên nền tảng của sự sáng tạo và sách chính là hiện thân của sự sáng tạo đó.

"Xuất bản là một trong 12 nhóm ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn. Với vai trò cung cấp tri thức gốc, kiến thức nguyên bản, sách hoàn toàn có thể đóng góp giá trị to lớn cho phát triển đất nước hiện nay. Tuy nhiên, không nên nhìn nhận xuất bản là nơi sản xuất những cuốn sách đơn thuần, mà phải là hạt nhân của một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa dạng, mang đậm bản sắc dân tộc", bà Khúc Thị Hoa Phượng nhìn nhận.

Thoát khỏi tư duy in ấn truyền thống

Để ngành sách thực sự bứt phá, nhiều ý kiến cho rằng, xuất bản cần phải vượt ra khỏi tư duy in ấn truyền thống. Theo bà Khúc Thị Hoa Phượng, khi đặt xuất bản trong một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đòi hỏi nhiều yếu tố. Trong đó, cần thúc đẩy ngành xuất bản phát triển theo chiều sâu, gắn kết hợp chặt chẽ giữa truyền thông và chuyển thể tác phẩm thành các dạng phái sinh.

Giám đốc Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam dẫn chứng sự thành công của Harry Potter không chỉ nằm ở bộ truyện mà còn nằm ở hệ sinh thái đồ sộ các sản phẩm sáng tạo phái sinh xoay quanh nó.

"Nhìn lại Việt Nam, cũng nhiều tác giả trẻ thử sức với thể loại truyện kỳ ảo nhưng gặp vô vàn khó khăn vì chúng ta còn thiếu hệ sinh thái hỗ trợ, thúc đẩy", bà Khúc Thị Hoa Phượng so sánh.

Nối tiếp nhận định này, TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Sáng lập và QQ88k Game Bài HĐQT Thái Hà Books, mang đến những bài học từ việc quan sát các quốc gia láng giềng có nền công nghiệp văn hóa phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia hay Trung Quốc... Ông cho rằng, Việt Nam tuy tiến chậm nhưng có thể đi những bước chắc chắn bằng cách thúc đẩy tài nguyên sẵn có thành sản phẩm giá trị.

Một tác phẩm sau khi xuất bản có thể phát triển thành vô số phiên bản như điện ảnh, thời trang, đồ chơi... Hoặc đơn giản, nhà xuất bản có thể chọn cho mình một "ngách" phát triển riêng, độc đáo.

"Đơn cử Thái Hà books, từ nguồn cảm hứng sau chuyến thăm một nhà xuất bản tại Italy - nơi bán những cuốn sách đặc biệt với giá không dưới 10.000 USD, tôi đã quyết định phát triển dòng sách làm từ chất liệu độc đáo như bèo tây, bã dừa, bã mía nhằm hướng tới thị trường nước ngoài. Việc đi vào các thị trường ngách như vậy là một hướng đi khả thi để tồn tại và phát triển trong bối cảnh hiện nay", TS. Nguyễn Mạnh Hùng phân tích.

Phát triển văn hóa, kiến tạo con người mới

Ngành xuất bản đang được định vị quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa. Để làm được điều đó, xuất bản Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức. TS. Nguyễn Mạnh Hùng chỉ ra thực tế Việt Nam chưa có nhiều tác giả đạt doanh số bán chạy ấn tượng, là rào cản trong việc xuất khẩu sách ra quốc tế.

Tạo ra các sản phẩm phái sinh từ sách cũng không đơn giản do vấp phải những khó khăn về mặt tài chính cũng như những thách thức về nhân lực, công nghệ...

Theo bà Khúc Thị Hoa Phượng, thời gian qua, các nghị quyết, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước về phát triển văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó có xuất bản, như Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; Chỉ thị 04-CT/TW năm 2026 về hoạt động xuất bản trong tình hình mới...

"Đây là đòn bẩy quan trọng để thời gian tới chúng ta tiếp tục thúc đẩy ngành xuất bản phát triển mạnh mẽ theo chiều sâu, gắn với hệ sinh thái văn hóa rộng lớn", bà Khúc Thị Hoa Phượng nói.