ASEAN trước bài toán tăng cường khả năng chống chịu khu vực
Xung đột tại Trung Đông đang gây sức ép đồng thời lên an ninh năng lượng, lương thực và chuỗi cung ứng của Đông Nam Á, buộc ASEAN phải thúc đẩy các cơ chế hợp tác mới. Tuy nhiên, khác biệt về lợi ích quốc gia, năng lực dự trữ và mức độ phụ thuộc kinh tế đang đặt ra nhiều thách thức đối với quá trình hiện thực hóa các cam kết khu vực.
Thúc đẩy hợp tác năng lượng trước nguy cơ đứt gãy nguồn cung
Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tổ chức ở Cebu, Philippines, các nhà lãnh đạo khu vực đã tập trung thảo luận các giải pháp nhằm tăng cường khả năng chống chịu trước những tác động lan rộng từ xung đột Trung Đông. Trong đó, vấn đề an ninh năng lượng được đặt lên hàng đầu khi những gián đoạn tại eo biển Hormuz khiến giá nhiên liệu biến động mạnh và làm gia tăng lo ngại về nguồn cung dầu khí cho châu Á.
Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. nhấn mạnh, ASEAN cần hành động khẩn trương hơn trong việc xây dựng các cơ chế phối hợp khu vực, cho rằng nhu cầu tăng cường khả năng ứng phó “đã trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết”. Một trong những đề xuất đáng chú ý là hình thành kho dự trữ nhiên liệu khu vực nhằm hỗ trợ các quốc gia thành viên trong trường hợp xảy ra khủng hoảng nguồn cung.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định, việc triển khai sáng kiến này sẽ không dễ dàng. Hiệp định QQ8823 Online Dầu mỏ ASEAN (APSA) - nền tảng hợp tác hiện có của khu vực, vẫn chưa hoàn tất quá trình phê chuẩn ở tất cả các nước thành viên, dù đã được cập nhật vào năm 2025 nhằm phản ánh các thách thức năng lượng mới.
Theo giới phân tích, trong bối cảnh khủng hoảng, nhiều quốc gia sẽ ưu tiên bảo đảm nguồn cung trong nước trước khi thực hiện các cam kết chia sẻ khu vực. Điều này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa đồng thuận chính trị và khả năng triển khai thực tế. Một số học giả cũng cho rằng, ASEAN cần đẩy mạnh các giải pháp dài hạn như phát triển lưới điện ASEAN, đa dạng hóa nguồn năng lượng và mở rộng hợp tác với các đối tác vùng Vịnh nhằm giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu.
Mở rộng hợp tác an ninh lương thực và phân bón
Bên cạnh năng lượng, an ninh lương thực cũng nổi lên như một vấn đề cấp bách đối với ASEAN. Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim đề xuất nghiên cứu cơ chế dự phòng khu vực về an ninh lương thực, đồng thời mở rộng Chương trình Dự trữ gạo khẩn cấp ASEAN+3 (APTERR) sang lĩnh vực phân bón.
Giới chuyên gia đánh giá đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh nguồn cung phân bón toàn cầu chịu nhiều sức ép do xung đột kéo dài tại Trung Đông. Các nước vùng Vịnh hiện chiếm tỷ trọng đáng kể trong nguồn cung phân bón nhập khẩu của ASEAN, trong khi giá nguyên liệu đầu vào phục vụ nông nghiệp liên tục tăng cao.
Theo các nhà nghiên cứu, việc mở rộng APTERR có thể giúp ASEAN xây dựng cơ chế phản ứng nhanh hơn thông qua các tiêu chí kích hoạt tự động như mức tăng giá hoặc nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, chi phí lưu trữ và quản lý phân bón cao hơn đáng kể so với gạo, kéo theo nhiều thách thức về hạ tầng, logistics và tiêu chuẩn kỹ thuật giữa các quốc gia thành viên.
Một số chuyên gia cũng cho rằng, ASEAN cần tiếp cận an ninh lương thực theo hướng tổng thể hơn, không chỉ tập trung vào gạo mà còn tính đến các mặt hàng chiến lược như lúa mì, đậu nành và vật tư nông nghiệp. Việc xây dựng các chương trình hợp tác nghiên cứu giống cây trồng, thúc đẩy thương mại nội khối và tận dụng lợi thế sản xuất của từng quốc gia được xem là giải pháp dài hạn để nâng cao khả năng tự chủ của khu vực.
Dù vậy, trở ngại lớn nhất vẫn nằm ở sự chênh lệch về năng lực kinh tế và nguồn lực giữa các nước ASEAN. Các nhà phân tích cảnh báo rằng, trong tình huống khủng hoảng nghiêm trọng, nhiều quốc gia có thể ưu tiên bảo vệ lợi ích trong nước thay vì chia sẻ nguồn dự trữ cho các đối tác khu vực.
Tăng cường cơ chế phối hợp và phản ứng khủng hoảng
Song song với các sáng kiến về năng lượng và lương thực, ASEAN cũng thúc đẩy xây dựng một “nghị định thư phối hợp và liên lạc khủng hoảng” nhằm nâng cao hiệu quả phản ứng chung trước các tình huống khẩn cấp.
Theo các chuyên gia, cơ chế này sẽ giúp xác định rõ quy trình tham vấn, chia sẻ thông tin và điều phối hành động giữa các nước thành viên khi khủng hoảng xảy ra. Các lĩnh vực liên quan như năng lượng, kinh tế, tài chính, nông nghiệp hay giao thông vận tải cũng có thể được huy động tham gia ngay từ giai đoạn đầu nhằm bảo đảm phản ứng đồng bộ và kịp thời.
Tuy nhiên, việc xây dựng lập trường thống nhất vẫn là thách thức lớn đối với ASEAN, đặc biệt trong các vấn đề liên quan đến cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc hoặc lợi ích quốc gia nhạy cảm. Các nước thành viên có mức độ phụ thuộc kinh tế, quan hệ ngoại giao và lợi ích an ninh khác nhau nên khó đạt được đồng thuận nhanh chóng trong các tuyên bố chung.
Giới quan sát cho rằng, ASEAN đang đứng trước yêu cầu phải cải thiện đáng kể năng lực điều phối nếu muốn duy trì vai trò trung tâm trong bối cảnh môi trường địa chính trị ngày càng phức tạp. Những sáng kiến được đưa ra tại hội nghị lần này cho thấy quyết tâm tăng cường khả năng chống chịu của khu vực, song hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào mức độ cam kết và sự sẵn sàng hành động của từng quốc gia thành viên.