Pháp luật thế giới về sở hữu trí tuệ:"Vùng xám" vi phạm sở hữu trí tuệ trên môi trường số: Làm sao để xử lý?
Trong kỷ nguyên số, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) không còn giới hạn ở cửa hàng truyền thống hay ấn phẩm in mà lan rộng và phức tạp trên các nền tảng số như sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, dịch vụ lưu trữ và cửa hàng ứng dụng. Hàng giả, hàng nhái, sao chép nội dung có bản quyền hay sử dụng trái phép tên thương mại, chỉ dẫn địa lý… đều đe dọa nghiêm trọng quyền chủ sở hữu.
Trước tình hình này, nhiều khu vực pháp lý trên thế giới, đặc biệt giai đoạn 2023 - 2025, đã tăng cường hoặc sửa đổi pháp luật nhằm buộc các nền tảng internet chịu trách nhiệm lớn hơn trong việc phát hiện, gỡ bỏ và ngăn chặn vi phạm SHTT.
Châu Âu và Vương quốc Anh: Khung trách nhiệm mạnh mẽ cho các nền tảng
Liên minh châu Âu (EU) tiếp tục dẫn đầu trong việc siết chặt trách nhiệm các nền tảng số với Luật Dịch vụ kỹ thuật số (DSA), có hiệu lực từ năm 2024. DSA yêu cầu các nền tảng trực tuyến phải thiết lập cơ chế minh bạch để tiếp nhận thông báo về nội dung vi phạm, xử lý nhanh các khiếu nại và báo cáo định kỳ về biện pháp kiểm soát rủi ro, trong đó có vi phạm SHTT như hàng giả, vi phạm nhãn hiệu, hoặc bản quyền. Việc buộc các nền tảng cực lớn (có lượng người dùng khổng lồ) thực hiện kiểm toán độc lập hàng năm và chịu phạt nếu không tuân thủ tạo ra áp lực rất lớn nhằm ngăn chặn lơ là trong kiểm soát nội dung vi phạm.
Trước DSA, EU đã có Chỉ thị Thực thi quyền SHTT (Chỉ thị 2004/48/EC), cho phép tòa án yêu cầu các “bên trung gian” như sàn thương mại điện tử phải cung cấp thông tin của người vi phạm, gỡ bỏ nội dung hoặc vô hiệu hóa quyền truy cập. Cụ thể, Điều 8 của Chỉ thị này cho phép áp dụng các biện pháp ngăn chặn như vô hiệu hóa truy cập hoặc chặn các “công cụ vi phạm”, một phần để xử lý nội dung vi phạm đồng thời ngăn tái xâm phạm. EU còn thúc đẩy sử dụng “lệnh cấm linh hoạt”, theo đó lệnh của tòa có thể áp dụng không chỉ với trang web vi phạm hiện tại mà còn với các bản sao, tên miền hoặc tài khoản mới của kẻ vi phạm, điều này rất quan trọng khi người bán hàng giả hoặc nhái liên tục thay đổi cấu trúc hoặc danh tính để né kiểm soát.
Tại Vương quốc Anh, Luật An toàn trực tuyến năm 2023 giao cho cơ quan quản lý Ofcom trách nhiệm giám sát nội dung bất hợp pháp trên mạng. Luật quy định nền tảng phải đánh giá rủi ro nội dung, xây dựng quy trình tiếp nhận và gỡ bỏ thông báo vi phạm, và duy trì hồ sơ xử lý vi phạm để phục vụ giám định thanh tra. Nghĩa vụ này, kết hợp với quy định SHTT hiện có, tạo khung pháp lý toàn diện để xử lý vi phạm nhãn hiệu, bản quyền, tên thương mại hoặc các nội dung vi phạm SHTT khác trên nền tảng số.
Xu hướng quy trách nhiệm rõ cho các nền tảng
Không chỉ châu Âu, nhiều quốc gia khác cũng điều chỉnh khuôn khổ luật pháp để yêu cầu nền tảng kỹ thuật số chịu trách nhiệm lớn hơn trước vi phạm SHTT.
Ở Ấn Độ, Luật Công nghệ thông tin năm 2000, đặc biệt là Điều 79, quy định cơ chế “bến đỗ an toàn” cho các bên trung gian. Theo đó, nếu họ không tham gia tạo nội dung, không chọn người nhận hay chỉnh sửa nội dung được truyền đi, đồng thời thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thận trọng, thì sẽ được miễn trách nhiệm đối với nội dung do người dùng đăng tải.
Khi nhận được thông báo hợp lệ hoặc khi có “kiến thức thực tế” về nội dung vi phạm, bên trung gian phải hành động nhanh chóng để gỡ bỏ hoặc vô hiệu hóa truy cập đến nội dung đó, nếu không sẽ mất quyền được miễn trừ.
Quy định do Liên minh Công nghệ thông tin Ấn Độ ban hành năm 2011 và cập nhật mới năm 2021 yêu cầu các bên trung gian phải tuân thủ các bước như công bố điều khoản sử dụng, chỉ định “cán bộ giải quyết khiếu nại” và gỡ bỏ nội dung trong vòng 36 giờ sau khi nhận thông báo vi phạm. Nếu không làm như vậy, họ mất quyền miễn trừ và có thể chịu trách nhiệm pháp lý.
Ở Australia, Luật Bản quyền Australia năm 1968 nêu rõ: nếu một trung gian “cho phép” hoặc tạo điều kiện để xảy ra vi phạm, họ có thể phải chịu trách nhiệm gián tiếp đối với hành vi đó.
Ở Brazil, mặc dù chưa có luật đặc thù về SHTT như DSA, nhưng Tòa án tối cao Brazil từng có phán quyết quan trọng liên quan đến trách nhiệm của các nền tảng internet đối với nội dung do người dùng đăng tải. Theo AP News, năm 2025, Tòa án tối cao Brazil đã quyết định cho phép kiện các công ty mạng xã hội lớn nếu họ không gỡ nội dung bất hợp pháp sau khi được thông báo, mở đường cho trách nhiệm chủ động hơn đối với nội dung vi phạm quyền SHTT
Thách thức phía trước
Nói chung, việc mở rộng nghĩa vụ của nền tảng internet ở nhiều khu vực pháp lý là bước tiến quan trọng trong bảo vệ chủ sở hữu SHTT. Khi các nền tảng chịu trách nhiệm cao hơn trong việc tiếp nhận, xử lý và báo cáo các vi phạm, khả năng ngăn chặn hàng giả, hàng nhái hoặc nội dung vi phạm bản quyền tăng mạnh.
Tuy nhiên, các quy định này cũng không tránh khỏi thách thức lớn. Việc xác định khi nào một nội dung vi phạm SHTT, đặc biệt trong trường hợp sử dụng hợp lý hoặc ngoại lệ bản quyền không dễ, và các nền tảng đôi khi phải cân nhắc giữa gỡ nội dung và quyền tự do biểu đạt. Chi phí tuân thủ quy định cao: nền tảng lớn phải thiết lập hệ thống nhận thông báo, giám sát nội dung, báo cáo rủi ro, và đầu tư cho kiểm toán. Đối với mạng lưới toàn cầu, vi phạm có thể xuyên biên giới, và lệnh tòa địa phương không phải lúc nào cũng khả thi hoặc hiệu quả đối với các gian hàng, server hoặc nội dung “gốc” nằm ở quốc gia khác.
Một thách thức đặc biệt là cân bằng trách nhiệm nền tảng với quyền tự do và đổi mới kinh doanh. Làm sao để trách nhiệm nền tảng không trở thành gánh nặng quá lớn, ngăn cản đổi mới, đồng thời bảo vệ hiệu quả quyền sở hữu trí tuệ.