Pháp luật của EU về hạn chế vi nhựaGiảm ô nhiễm vi nhựa ngay từ nguồn phát thải
Ngày 16/12, Liên minh châu Âu (EU) chính thức đưa ra Quy định (EU) 2025/2365 nhằm ngăn chặn ô nhiễm vi nhựa phát sinh từ hạt nhựa công nghiệp, vốn là nguyên liệu đầu vào cơ bản của hầu hết các sản phẩm nhựa hiện nay; đây được coi là bước đi có tính hệ thống đầu tiên ở cấp khu vực trên thế giới, trực tiếp nhắm tới nguồn phát thải vi nhựa ngay từ khâu sản xuất và vận chuyển, thay vì chỉ xử lý hậu quả trong môi trường tự nhiên.
Theo Ủy ban châu Âu, quy định này không chỉ nhằm bảo vệ hệ sinh thái và sức khỏe con người mà còn hướng tới bảo đảm cạnh tranh công bằng trong thị trường chung và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế bền vững của châu Âu .
Hạt nhựa có kích thước chỉ vài milimét nhưng lại là một trong những nguồn gây ô nhiễm vi nhựa nghiêm trọng nhất. Một khi bị rơi vãi trong quá trình sản xuất, lưu kho hoặc vận chuyển, các hạt này gần như không phân hủy sinh học, dễ dàng phát tán qua gió, nước mưa, sông ngòi và cuối cùng tích tụ trong đại dương. Nhiều nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng vi nhựa từ hạt nhựa có thể xâm nhập vào chuỗi thức ăn, ảnh hưởng tiêu cực tới hệ sinh thái và tiềm ẩn rủi ro đối với sức khỏe con người. Trong bối cảnh đó, quy định mới của EU được kỳ vọng sẽ tạo ra chuẩn mực quản trị mới, không chỉ trong nội khối mà còn có tác động lan tỏa ra toàn cầu.
Quy định mới của EU và khả năng giảm ô nhiễm vi nhựa từ gốc
Trọng tâm của quy định mới là cách tiếp cận “phòng ngừa tại nguồn”, yêu cầu các chủ thể kinh tế chịu trách nhiệm trực tiếp đối với nguy cơ thất thoát hạt nhựa phát sinh từ hoạt động của mình. Theo văn bản pháp lý được công bố trên Công báo EU, tất cả các cơ sở trong khối xử lý từ 5 tấn hạt nhựa mỗi năm trở lên, bao gồm nhà sản xuất, đơn vị tái chế, cơ sở chuyển đổi, kho bãi và các đơn vị xử lý khác, đều phải áp dụng các biện pháp nhằm tránh, kiểm soát và thu gom hạt nhựa bị rơi vãi. Quy định cũng mở rộng trách nhiệm sang các đơn vị vận chuyển, kể cả vận tải đường bộ và vận tải biển, vốn từ lâu được coi là mắt xích dễ phát sinh thất thoát nhưng khó kiểm soát.
Một điểm then chốt của quy định là yêu cầu các cơ sở xây dựng và thực hiện kế hoạch quản lý rủi ro phù hợp với quy mô và tính chất hoạt động. Các kế hoạch này bao gồm việc đánh giá điểm rủi ro trong quy trình sản xuất, lưu trữ và vận chuyển, cũng như thiết lập quy trình ứng phó khi xảy ra sự cố rơi vãi. Đối với các doanh nghiệp lớn và trung bình xử lý trên 1.500 tấn hạt nhựa mỗi năm, nghĩa vụ tuân thủ được nâng cao thông qua yêu cầu phải có chứng nhận hoặc giấy phép hoạt động. Trong khi đó, các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ được áp dụng cơ chế đơn giản hơn nhằm tránh tạo gánh nặng hành chính không tương xứng, song vẫn phải đáp ứng các nghĩa vụ cốt lõi về phòng ngừa thất thoát.
Theo đánh giá tác động của Ủy ban châu Âu và các phân tích được trích dẫn rộng rãi trên báo chí chuyên ngành, việc áp dụng đầy đủ các biện pháp trong quy định mới có thể giúp giảm từ 70 đến hơn 70% lượng hạt nhựa thất thoát ra môi trường so với hiện trạng. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào năng lực thực thi của các quốc gia thành viên, cũng như việc sớm ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật hài hòa để đo lường và ước tính lượng hạt nhựa bị thất thoát. Chính vì vậy, EU đã đặt ra mốc thời gian đến tháng 12/2026 để phát triển tài liệu đào tạo, nâng cao nhận thức và yêu cầu các tổ chức tiêu chuẩn hóa châu Âu xây dựng chuẩn chung, qua đó hỗ trợ việc thực thi đồng bộ trên toàn khối.
Vai trò của quy định trong bảo đảm cạnh tranh công bằng
Bên cạnh mục tiêu môi trường, quy định mới của EU còn mang ý nghĩa kinh tế quan trọng, đặc biệt trong việc định hình lại cách thức cạnh tranh trong ngành nhựa. Trước đây, sự thiếu vắng các quy định ràng buộc đã khiến một số doanh nghiệp giảm chi phí bằng cách lơ là kiểm soát rơi vãi hạt nhựa, tạo ra lợi thế cạnh tranh không công bằng so với những đơn vị đầu tư nghiêm túc vào bảo vệ môi trường. Việc áp đặt các nghĩa vụ tối thiểu chung cho toàn bộ chuỗi giá trị hạt nhựa được kỳ vọng sẽ chấm dứt tình trạng này và thiết lập “sân chơi bình đẳng” trong thị trường chung EU.
Tất nhiên, quy định mới cũng kéo theo chi phí tuân thủ không nhỏ, đặc biệt đối với các doanh nghiệp phải đầu tư vào hạ tầng kỹ thuật, đào tạo nhân sự và quy trình kiểm soát nội bộ. Tuy nhiên, nhiều phân tích cho rằng những chi phí này có thể được bù đắp trong trung và dài hạn nhờ giảm rủi ro pháp lý, cải thiện hình ảnh doanh nghiệp và mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường ưu tiên tiêu chuẩn bền vững. Hơn nữa, quy định được thiết kế theo hướng linh hoạt, cho phép doanh nghiệp lựa chọn giải pháp phù hợp nhất với điều kiện cụ thể của mình, thay vì áp đặt một mô hình kỹ thuật cứng nhắc.
Ở góc độ rộng hơn, tác động của quy định không chỉ giới hạn trong phạm vi EU; do các nghĩa vụ cũng áp dụng cho các đơn vị vận chuyển hoạt động trong lãnh thổ EU, bao gồm cả các hãng vận tải quốc tế, quy định này có thể trở thành một tiêu chuẩn tham chiếu mới trong thương mại toàn cầu đối với hạt nhựa. Các tổ chức quốc tế và các nhà quan sát chính sách môi trường cho rằng đây có thể là tiền đề để các khu vực khác xây dựng khung pháp lý tương tự, góp phần hình thành một cách tiếp cận toàn cầu nhằm giảm ô nhiễm vi nhựa từ gốc.