Những gì có và không có trong thỏa thuận sắp tới giữa Mỹ - Iran

Sau đây là những điểm được cho là có trong thỏa thuận và những điểm còn mơ hồ.

Chiến sự sẽ chấm dứt trên mọi mặt trận

Trong 12 tuần kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, khiến Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei cùng nhiều quan chức cấp cao thiệt mạng, Tehran luôn khẳng định mọi thỏa thuận phải tập trung vào việc chấm dứt xung đột trên mọi mặt trận. Điều này bao gồm cả Lebanon, nơi lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn đã giao tranh với Israel gần như ngay sau khi chiến sự bùng phát.

Một lệnh ngừng bắn mong manh đã được duy trì kể từ ngày 7/4, bất chấp các vụ tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào Các Tiểu vương quốc Ảrập thống nhất, cũng như một số vụ đấu súng tại eo biển Hormuz. Nếu đạt được thỏa thuận đình chiến lâu dài, tuyến hàng hải này sẽ được khai thông trở lại, đồng thời tạo điều kiện tái thiết cơ sở hạ tầng năng lượng và các công trình khác trong khu vực.

Hai quan chức khu vực cho biết, dự thảo thỏa thuận bao gồm việc chấm dứt xung đột giữa Israel và Hezbollah, cũng như cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia trong khu vực. Điều này được hiểu là nhằm vào sự hậu thuẫn của Iran đối với các lực lượng đồng minh như Houthi ở Yemen, Hamas tại Gaza và các nhóm vũ trang Shiite ở Iraq.

Theo một quan chức khu vực, Mỹ muốn Israel có toàn quyền đáp trả những gì Tel Aviv coi là mối đe dọa tại Lebanon, trong khi Iran phản đối điều này. Một quan chức Mỹ cho biết thỏa thuận sẽ bảo đảm quyền của Israel được hành động nhằm tự vệ trước các mối đe dọa cận kề.

Eo biển Hormuz sẽ được mở lại từng bước

Việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz nhanh chóng trở thành mối lo ngại toàn cầu khi hàng trăm tàu chở dầu, khí đốt tự nhiên, phân bón và nhiều loại hàng hóa khác bị mắc kẹt, đẩy giá cả tăng vọt vượt ra ngoài phạm vi khu vực.

Theo thỏa thuận đang được định hình, eo biển Hormuz sẽ được mở lại từng bước song song với việc Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng của Iran được áp đặt hôm 17/4. Lệnh phong tỏa này đã hạn chế khả năng xuất khẩu dầu và nguồn thu ngoại tệ cần thiết cho nền kinh tế vốn đang gặp nhiều khó khăn của Iran.

Mỹ cũng sẽ cho phép Iran bán dầu thông qua các cơ chế miễn trừ trừng phạt. Một trong các quan chức tham gia đàm phán cho biết việc nới lỏng trừng phạt và giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa của Iran sẽ được thương lượng trong giai đoạn 60 ngày.

Iran sẽ từ bỏ kho uranium làm giàu cấp độ cao

Chương trình hạt nhân của Iran và những lo ngại quốc tế về khả năng Tehran theo đuổi vũ khí hạt nhân là nguyên nhân cốt lõi dẫn tới căng thẳng hiện nay. Mỹ và Israel từng tính tới các chiến dịch quân sự cực kỳ phức tạp nhằm phá hủy kho uranium làm giàu cấp độ cao của Iran.

Theo các quan chức khu vực, trong khuôn khổ thỏa thuận tiềm năng, Tehran sẽ đồng ý từ bỏ kho dự trữ này. Một quan chức nắm trực tiếp tiến trình đàm phán cho biết cách thức thực hiện sẽ tiếp tục được bàn bạc trong thời hạn 60 ngày. Một phần uranium có thể được pha loãng, phần còn lại chuyển tới nước thứ ba, trong đó Nga đã đề nghị tiếp nhận.

Một quan chức Mỹ xác nhận mốc thời gian 60 ngày và nhấn mạnh nếu Iran không từ bỏ kho uranium làm giàu, sẽ không có bất kỳ biện pháp nới lỏng trừng phạt nào.

Người phát ngôn Baghaei cho biết “trọng tâm của các cuộc đàm phán hiện nay là chấm dứt chiến sự, còn các chi tiết liên quan đến vấn đề hạt nhân chưa được thảo luận”.

Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử QQ8886.com (IAEA), Iran hiện sở hữu 440,9 kg uranium được làm giàu ở mức tinh khiết 60%, chỉ còn cách ngưỡng cấp độ vũ khí 90% một bước kỹ thuật ngắn.

Iran khẳng định nước này có “quyền không thể tước bỏ” đối với công nghệ hạt nhân, đồng thời nhấn mạnh chương trình hạt nhân mang mục đích hòa bình. Ngày 25/5, Tổng thống Masoud Pezeshkian tuyên bố trên truyền hình nhà nước rằng Tehran sẵn sàng “trấn an thế giới rằng chúng tôi không theo đuổi vũ khí hạt nhân”.

Những điểm còn mù mờ

Dù xuất hiện nhiều tín hiệu tích cực, một số vấn đề then chốt vẫn chưa được giải quyết, bao gồm việc Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không, mức độ làm giàu được phép, cũng như số phận chương trình tên lửa của Tehran - điều mà Israel đặc biệt coi là mối đe dọa nghiêm trọng.

Ngoài ra, cũng chưa có dấu hiệu cho thấy Iran đạt được các yêu cầu từng nêu ra trước đây, như việc Mỹ rút lực lượng khỏi khu vực hay bồi thường thiệt hại do chiến tranh gây ra.