Khủng hoảng Trung Đông và lựa chọn của châu Á

Trong bối cảnh đó, các chính phủ châu Á cần phản ứng bằng cách tăng cường hợp tác khu vực về an ninh năng lượng và đẩy nhanh chuyển dịch sang năng lượng tái tạo, thay vì rơi vào những phản ứng ngắn hạn như trợ cấp ồ ạt hay quay lại phụ thuộc vào than đá.

Một cuộc chiến dễ bước vào khó bước ra

Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể sớm nhận ra mức độ khó khăn về lựa chọn chính sách mà ông đã tạo ra khi Mỹ cùng Israel mở chiến dịch quân sự nhằm vào Iran. Một trong những khả quan nhất với Mỹ là Washington tìm được lối thoát ngoại giao. Nhưng nếu điều đó xảy ra, nhiều khả năng Iran sẽ bước ra khỏi cuộc khủng hoảng với một thái độ cứng rắn hơn, nghi ngờ hơn và ít sẵn sàng thỏa hiệp hơn về vấn đề hạt nhân.

Kịch bản khác, nguy hiểm hơn là Mỹ tiếp tục bị cuốn theo chiến lược của Israel, kéo dài các đợt ném bom. Điều đó sẽ tạo ra sự hỗn loạn sâu rộng trong khu vực và khóa chặt Trung Đông vào nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng chiến tranh tàn khốc.

Dù kịch bản nào xảy ra, những hiệu ứng lan tỏa, vốn hoàn toàn có thể dự đoán trước, sẽ gây ra hệ lụy lớn đối với an ninh kinh tế của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, và càng nghiêm trọng nếu chiến sự kéo dài.

Nguy cơ "đình lạm"

Một cú sốc đình lạm (lạm phát đình trệ) gần như khó tránh khỏi khi chi phí năng lượng tăng cao lan sang toàn bộ nền kinh tế, trong khi sự bất định về nguồn cung dầu và khí đốt làm suy yếu hoạt động sản xuất.

Tổ chức Năng lượng Thế giới đã cảnh báo rằng cú sốc dầu mỏ hiện nay có thể lớn hơn nhiều so với những cú sốc từng làm rung chuyển kinh tế thế giới trong thập niên 1970. Ở nhiều quốc gia vẫn duy trì trợ cấp năng lượng, áp lực ngân sách sẽ tăng mạnh. Đồng thời, chi phí vay nợ cũng leo thang khi nhà đầu tư tìm cách giảm rủi ro và các ngân hàng trung ương buộc phải phản ứng trước biến động tiền tệ và xu hướng tăng lãi suất ở phương Tây. Về trung hạn, hệ lụy còn lan sang an ninh lương thực, khi nguồn cung phân bón và nguyên liệu đầu vào bị gián đoạn.

Giới hạn của "chiến lược xoay trục"

Cuộc khủng hoảng Vùng Vịnh cũng đặt ra câu hỏi lớn về địa chính trị ở châu Á. Trước hết, chiến lược “xoay trục sang châu Á” của Washington giờ đây có nguy cơ trở thành một lời hứa gió bay. Cuộc phiêu lưu quân sự của Tổng thống Donald Trump tại Iran không chỉ đe dọa làm suy yếu kinh tế của các đồng minh Mỹ ở châu Á, mà còn buộc Washington phải điều chuyển nguồn lực quân sự khỏi khu vực.

Các hệ thống vũ khí then chốt, như hệ thống phòng thủ tên lửa THAAD của Hàn Quốc hay lực lượng lính thủy đánh bộ Mỹ đóng tại Nhật Bản, đang được tái triển khai sang Trung Đông.

Điều này làm lộ rõ một sai lầm trong lập luận của những người tin vào sức răn đe quân sự: rằng việc Mỹ sẵn sàng sử dụng vũ lực ở một khu vực sẽ củng cố độ tin cậy của các cam kết đồng minh ở nơi khác.

Trên thực tế, cách Washington hành xử ở vùng Vịnh không gửi đi bất kỳ tín hiệu răn đe đáng kể nào đối với những mối lo lắng về an ninh của các nước đồng minh của Mỹ và châu Á khác trong khu vực.

Ông Donald Trump từ lâu có xu hướng sử dụng sức mạnh quân sự với những đối thủ mà ông cho là yếu hơn. Chính logic này đã khiến Washington lao vào cuộc xung đột với Iran, với kỳ vọng tạo ra một màn phô diễn sức mạnh tương tự cuộc tập kích trước đó vào Venezuela, buộc quốc gia này khuất phục bằng cách bắt giữ Tổng thống.

Nhưng tính toán đó đã nhanh chóng vấp phải thực tế: chính quyền Tehran tỏ ra không hề yếu ớt như Washington tưởng, trong khi sự phản đối chiến tranh trong dư luận Mỹ ngày càng gia tăng.

Đối với các nước đồng minh của Mỹ, một lực lượng hải quân Mỹ không sẵn sàng hoặc không thể chấp nhận rủi ro tại eo biển Hormuz để bảo vệ tàu thuyền cho đồng minh, khó có thể có thể dựa dẫm nếu bất kỳ xung đột nào xảy ra ở ngay gần họ.

Lựa chọn của châu Á

Đối với các chính phủ châu Á, phản ứng trước cú sốc năng lượng cần được cân nhắc thận trọng. Những phản ứng bộc phát chẳng hạn như mở rộng trợ cấp nhiên liệu hoặc vội vàng quay lại với than đá, có thể tạo ra những lệch lạc dài hạn trong chính sách.

Thay vào đó, các quốc gia nên tận dụng các cơ chế hợp tác khu vực để vừa xử lý các điểm nghẽn nguồn cung dầu khí trước mắt, vừa thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang năng lượng sạch. Một nền tảng hợp tác kinh tế chưa được khai thác và tận dụng đầy đủ là Hiệp định Đối tác Trang Game QQ886 Toàn diện Khu vực (RCEP). Khuôn khổ này có thể trở thành công cụ thúc đẩy tầm nhìn về một khu vực nơi năng lượng sạch vừa bảo đảm an ninh năng lượng vừa là động lực chuyển đổi công nghiệp.

Trong khi đó, Hiệp hội Các nước Đông Nam Á (ASEAN) cũng đang nỗ lực điều phối phản ứng chung, từ lập trường ngoại giao đến phản ứng chính sách. Các ngoại trưởng ASEAN đã kêu gọi “chấm dứt ngay lập tức mọi hành động thù địch”.

Tuy nhiên, từng quốc Đông Nam Á cũng đang khá chật vật trước những biến động. Đơn cử tại Indonesia, cú sốc mới từ chiến tranh Trung Đông có thể giáng thêm một đòn vào ngân sách vốn đã chịu nhiều sức ép. Các tổ chức xếp hạng tín nhiệm như Moody’s và Fitch Ratings gần đây đã hạ triển vọng tín nhiệm của Indonesia, không phải vì nền tảng kinh tế yếu đi mà vì chất lượng quản trị kinh tế suy giảm. Mối lo của các cơ quan này không chỉ nằm ở mức chi tiêu tăng lên, mà còn ở việc chính sách tài khóa ngày càng bị phân tán giữa nhiều cơ quan và công cụ nằm ngoài khuôn khổ ngân sách truyền thống.

Một trọng tâm đáng lo ngại là khu vực doanh nghiệp nhà nước - kênh quan trọng để nhà nước gia tăng kiểm soát kinh tế, đồng thời cũng là cách tích lũy các nghĩa vụ tài chính không xuất hiện trực tiếp trong ngân sách quốc gia. Chính phủ Indonesia đang cố gắng trấn an dư luận rằng giá nhiên liệu bán lẻ sẽ không phải tăng. Nhưng cuối cùng ai đó vẫn phải trả giá.

Nếu dòng chảy dầu mỏ và khí hóa lỏng qua eo biển Hormuz tiếp tục bị siết chặt, giá nhiên liệu có thể chưa phải vấn đề nghiêm trọng nhất của Indonesia. Kịch bản thiếu hụt nhiên liệu hoặc khí hóa lỏng tương tự tình trạng đang xảy ra tại Ấn Độ, hoàn toàn có thể xảy ra. Nếu điều đó trở thành hiện thực, hậu quả không chỉ là hỗn loạn kinh tế mà còn có thể dẫn tới bất ổn xã hội quy mô lớn, giống như các cuộc biểu tình lan rộng tại nhiều thành phố lớn của Indonesia vào cuối tháng 8/2025.

Trong một thế giới đang bước vào giai đoạn bất định mới, cuộc khủng hoảng hiện nay có thể trở thành bước ngoặt buộc các quốc gia châu Á phải xem xét lại chiến lược an ninh năng lượng, mô hình phát triển và cả niềm tin vào các cam kết địa chính trị lâu nay. Và chắc chắn, đây không phải thời điểm để lãng phí một cuộc khủng hoảng.