“Kế hoạch C” nào cho Iran?

Từ “thỏa thuận rất tốt cho Iran”...

Trong những ngày trước khi ký biên bản ghi nhớ với Iran tại Cung điện Versailles (Pháp) hôm 17/6, Tổng thống Của tôi Donald Trump và các cộng sự đã mô tả một chiến lược mà họ tin có thể phá vỡ thế bế tắc kéo dài nhiều năm giữa Washington và Tehran.

Theo đó, eo biển Hormuz sẽ được mở cho hoạt động hàng hải quốc tế, còn Mỹ sẽ cho phép Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu mỏ với quy mô lớn. Nhà Trắng tin rằng sau nhiều năm chịu các lệnh trừng phạt nặng nề, Tehran sẽ không muốn đánh đổi cơ hội tiếp cận nguồn thu hàng tỷ USD từ dầu mỏ và hệ thống tài chính phương Tây.

Trong cuộc trao đổi với The New York Times ba ngày trước khi ký thỏa thuận, ông Trump gọi đây là “một thỏa thuận thực sự tốt cho Iran”.

“Họ thực sự tự hào về việc đạt được thoả thuận. Tôi nghĩ họ đã mệt mỏi vì bị tấn công”, ông phát biểu về các nhà đàm phán Iran.

Lý thuyết của Nhà Trắng khá đơn giản: khi được hưởng lợi từ dòng tiền dầu mỏ và tiếp cận đồng USD thông qua các ngân hàng phương Tây, Iran sẽ có động lực duy trì ổn định thay vì tiếp tục đối đầu.

Nhưng thực tế diễn ra theo hướng hoàn toàn khác.

...đến thỏa thuận sụp đổ sau chưa đầy một tháng

Chưa đầy một tháng sau khi thỏa thuận được ký kết, các vụ tấn công nhằm vào ba con tàu di chuyển qua eo biển Hormuz đã khiến toàn bộ tiến trình đổ vỡ. Các cuộc tấn công xảy ra tại một tuyến hàng hải nằm ngoài khu vực kiểm soát trực tiếp của Iran. Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump đã phản ứng bằng cách hủy bỏ cơ chế miễn trừ cho phép Tehran tiếp tục xuất khẩu dầu.

Sau đó, quân đội Mỹ tiến hành các đợt không kích quy mô lớn nhằm vào Iran. Tuần này, chỉ trong hai đêm, Mỹ tấn công hơn 170 mục tiêu quân sự Iran. Trong khi đó, các cuộc đàm phán về một thỏa thuận toàn diện hơn, vốn được hai bên nhất trí sẽ thương lượng trong vòng 60 ngày, hiện không còn lịch trình cụ thể.

Nếu chính quyền Tổng thống Donald Trump có một “Kế hoạch C” sau khi ném bom và thỏa thuận tạm thời đều không đạt được mục tiêu, thì kế hoạch đó chưa từng được công bố.

Thay vào đó, Washington dường như đang quay trở lại với chính sách trừng phạt dầu mỏ và các chiến dịch quân sự mà ông Trump liên tục mô tả là gây thiệt hại nặng nề cho Iran.

Không còn “củ cà rốt”, chỉ còn “cây gậy”

Phó Tổng thống JD Vance hôm 8/7 đã tóm tắt lập trường hiện nay của chính quyền Mỹ bằng một tuyên bố ngắn gọn: “Thỏa thuận rất đơn giản. Nếu họ bắn vào tàu thuyền, chúng tôi sẽ đánh trả mạnh mẽ”.

Ông Vance từng phản đối cuộc tấn công đầu tiên nhằm vào Iran hôm 28/2 nhưng hiện trở thành một trong những người bảo vệ mạnh mẽ nhất cho chiến lược của Nhà Trắng, đồng thời được giao nhiệm vụ tìm kiếm lối thoát ngoại giao cho cuộc khủng hoảng.

Thông điệp từ Washington hiện khá rõ ràng: chính sách khuyến khích bằng lợi ích kinh tế đã bị gạt sang một bên, còn biện pháp gây sức ép đang quay trở lại.

Tuy nhiên, câu hỏi lớn vẫn chưa có lời giải đáp: vì sao sự kết hợp giữa chiến tranh kinh tế và ném bom lần này lại có thể tạo ra kết quả khác so với trước đây?

“Ngõ cụt chiến lược”

Ông Richard Haass, cựu quan chức Bộ Ngoại giao và Hội đồng QQ8823 Online Quốc gia Mỹ, người từng phục vụ dưới nhiều đời Tổng thống Mỹ cho rằng, Washington đang rơi vào tình trạng bế tắc. “Chúng ta đang ở trong một ngõ cụt chiến lược”, ông nhận định.

Theo ông Haass, càng gia tăng các cuộc tấn công, Mỹ càng phải đối mặt với nguy cơ Iran trả đũa nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng tại khu vực Vùng Vịnh. “Thế khó hiện nay là càng tấn công, Iran càng đáp trả vào hệ thống dầu khí của vùng Vịnh. Trong khi đó, chính quyền Mỹ vẫn chưa tìm ra cách bảo vệ hiệu quả các mục tiêu này”, ông nói.

Theo nhà ngoại giao kỳ cựu này, ông Donald Trump ban đầu hy vọng có thể dùng sức mạnh quân sự để thúc đẩy thay đổi chế độ tại Iran. Khi điều đó không thành công, mục tiêu chuyển sang buộc Tehran phải khuất phục. “Cả hai đều không hiệu quả”, Haass nhận xét.

Hiện tại, ông Donald Trump và các cộng sự gần như không công bố thêm chi tiết về hướng đi tiếp theo với Iran.

Một quan chức Mỹ giấu tên cho biết, Nhà Trắng vẫn theo đuổi giải pháp hòa bình và kỳ vọng các cuộc “đàm phán kỹ thuật” sẽ tiếp tục. Tuy nhiên, theo giới quan sát, vấn đề nằm ở chỗ các bất đồng giữa Washington và Tehran hiện không còn là các chi tiết kỹ thuật.

Những tranh cãi hiện tại

Một trong những câu hỏi lớn nhất là tương lai chương trình hạt nhân Iran. Biên bản ghi nhớ ký hồi tháng 6 gần như không làm rõ những vấn đề then chốt như việc Iran có được tiếp tục kiểm soát kho dự trữ nhiên liệu hạt nhân hay không.

Đây là chủ đề đặc biệt nhạy cảm với ông Donald Trump. Trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015 dưới thời Tổng thống Barack Obama, Iran đã chuyển giao tới 97% lượng nhiên liệu hạt nhân dự trữ khi đó. Bất kỳ kết quả nào thấp hơn thỏa thuận thời Obama đều có thể khiến ông Donald Trump đối mặt với chỉ trích trong nước.

Bên cạnh đó, cuộc khủng hoảng hiện nay còn bắt nguồn từ cách hiểu khác nhau về một điều khoản trong biên bản ghi nhớ được ký tại Versailles. Điều 5 của văn bản quy định rằng Iran sẽ “thu xếp bằng những nỗ lực tốt nhất” để bảo đảm tàu thương mại đi lại an toàn giữa Vịnh Ba Tư và biển Oman trong vòng 60 ngày mà không thu phí. Nhà Trắng cho rằng điều khoản này đặt trách nhiệm bảo đảm lưu thông hàng hải lên vai Tehran.

Trong khi đó, phía Iran xem đây là cơ sở để tăng cường quyền kiểm soát đối với tuyến đường vận tải dầu mỏ chiến lược nhất thế giới, yêu cầu tàu thuyền đi qua luồng hàng hải gần bờ biển nước này.

Cuối cùng, Tehran còn phát tín hiệu sẽ thu phí các tàu qua lại eo biển. Khi Hải quân Mỹ bắt đầu hộ tống tàu thương mại đi theo tuyến đường khác, gần bờ biển Oman, Iran đã nổ súng vào một số tàu.

Theo Lloyd's of London, lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz hiện đã giảm xuống mức rất thấp. Chính điều này khiến ông Donald Trump tuyên bố thỏa thuận ký tại Versailles đã “chấm dứt”.

Trở lại điểm xuất phát

Các trợ lý của Tổng thống Donald Trump khẳng định Washington không vi phạm thỏa thuận bởi đây là văn bản dựa trên nguyên tắc thực hiện cam kết để đổi lấy lợi ích. Theo họ, chính Iran mới là bên không đáp ứng các điều kiện đã đặt ra.

Dù vậy, kết quả cuối cùng là hiện tại ông Donald Trump lại quay về đúng vị trí mà ông từng đối mặt hồi tháng 4: nhận ra rằng sức mạnh quân sự không thể tự mình giải quyết bài toán Iran. Trong khi đó, ngày càng nhiều người tại Tehran tin rằng bất kỳ giải pháp ngoại giao nào cũng chỉ là khoảng lặng tạm thời trước một cuộc tấn công mới của Mỹ và Israel.

Điều đó khiến câu hỏi lớn nhất hiện nay vẫn chưa có lời đáp: nếu ném bom không hiệu quả và thỏa thuận cũng thất bại, Tổng thống Donald Trump sẽ làm gì tiếp theo với Iran?