Giám sát ngân sách cấp tỉnh theo quản trị tài chính công hiện đạiBài cuối: Minh bạch - trách nhiệm về ngân sách
Tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát ngân sách ở cấp tỉnh theo hướng nâng cao hiệu quả và tính minh bạch, cần hoàn thiện quy định về quyền tiếp cận và yêu cầu cung cấp thông tin của HĐND; tăng cường cơ chế ràng buộc trách nhiệm giải trình trong lĩnh vực ngân sách. Cùng với đó, nâng cao chất lượng đại biểu HĐND, đặc biệt là đại biểu chuyên trách có chuyên môn tài chính - ngân sách, cùng với đào tạo kỹ năng phân tích dữ liệu và đánh giá hiệu quả chi tiêu công, là điều kiện quan trọng…
Cơ chế giám sát đa tầng, đa chủ thể
Giám sát ngân sách cần được tổ chức theo cơ chế đa tầng, đa chủ thể trong khuôn khổ quản trị công hiện đại. Thứ nhất, tầng giám sát nhà nước bao gồm HĐND, Link QQ88c HĐND, các Ban của HĐND, đại biểu chuyên trách và Kiểm toán nhà nước, tập trung vào đánh giá tính tuân thủ, hiệu quả và trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính.
Thứ hai, tầng giám sát xã hội được thực hiện thông qua Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, hội nghề nghiệp, báo chí và các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, với vai trò theo dõi, phản biện và cung cấp thông tin từ thực tiễn triển khai các chương trình, dự án sử dụng ngân sách.
Thứ ba, tầng giám sát công dân dựa trên công nghệ số cho phép người dân, doanh nghiệp và cộng đồng chuyên gia tham gia giám sát thông qua các nền tảng dữ liệu mở, ứng dụng phản ánh hiện trường, bản đồ dự án đầu tư công và các công cụ trực quan hóa tiến độ thực hiện ngân sách.
Trong cơ chế này, HĐND cần đóng vai trò điều phối trung tâm, thiết lập các quy định về công khai thông tin, trách nhiệm giải trình và cơ chế phản hồi. Việc tổ chức các phiên giải trình công khai, tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội và bảo đảm phản hồi đầy đủ các kiến nghị sẽ góp phần hình thành vòng lặp giám sát khép kín. Khi đó, giám sát ngân sách không còn mang tính thời điểm theo kỳ họp, mà trở thành một quá trình liên tục, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công và tăng cường niềm tin của xã hội.
Giám sát dựa trên hiệu quả, tính bền vững, tác động phân bổ
Kết quả nghiên cứu cho thấy, giám sát ngân sách ở cấp tỉnh cần được định hướng theo các trọng tâm gắn với hiệu quả phân bổ, kỷ luật tài khóa và trách nhiệm giải trình; phản ánh sự chuyển dịch sang giám sát dựa trên hiệu quả, tính bền vững và tác động phân bổ NSNN.
Theo đó, giám sát cần tập trung vào tính bền vững của nguồn thu ngân sách, đặc biệt trong bối cảnh nhiều địa phương có xu hướng phụ thuộc vào các nguồn thu mang tính chu kỳ như đất đai. Việc theo dõi các chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế cũng cần được đặt trong mối quan hệ cân bằng giữa hỗ trợ phát triển kinh tế và bảo đảm ổn định ngân sách.
Đối với chi ngân sách, trọng tâm giám sát nên chuyển từ kiểm tra tuân thủ sang đánh giá hiệu quả và tác động của chi tiêu công. Trong đó, cần ưu tiên giám sát chi đầu tư công và các lĩnh vực an sinh xã hội, đặc biệt là giáo dục, y tế và các chương trình dành cho khu vực khó khăn, nhằm bảo đảm nguồn lực được phân bổ đúng mục tiêu và phát huy hiệu quả sau đầu tư.
Giám sát cân đối ngân sách và nghĩa vụ tài chính của địa phương là nội dung quan trọng nhằm duy trì kỷ luật tài khóa. Điều này bao gồm việc theo dõi bội chi, nợ công, nợ đọng xây dựng cơ bản và các quỹ tài chính ngoài ngân sách. Qua đó, hạn chế rủi ro chuyển gánh nặng tài chính sang các giai đoạn sau.
Giám sát việc thực thi phân cấp, phân quyền tài chính - ngân sách cần được chú trọng nhằm đánh giá mức độ phù hợp giữa quyền hạn được giao và năng lực thực thi của chính quyền các cấp, cũng như trách nhiệm giải trình đi kèm.
Thiết lập cơ chế liên thông công khai, chia sẻ, xử lý thông tin ngân sách
Từ những phân tích trên, xin đề xuất một số định hướng hoàn thiện cơ chế giám sát ngân sách ở cấp tỉnh theo hướng nâng cao hiệu quả và tính minh bạch. Theo đó, về thể chế, cần hoàn thiện quy định về quyền tiếp cận và yêu cầu cung cấp thông tin của HĐND; đồng thời, tăng cường cơ chế ràng buộc trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính trong lĩnh vực ngân sách.
Về năng lực thực thi, việc nâng cao chất lượng đại biểu HĐND, đặc biệt là đại biểu chuyên trách có chuyên môn tài chính - ngân sách, cùng với đào tạo kỹ năng phân tích dữ liệu và đánh giá hiệu quả chi tiêu công, là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng giám sát. Cùng với đó, thiết lập cơ chế liên thông giữa HĐND, UBND và các tổ chức chính trị - xã hội trong công khai, chia sẻ và xử lý thông tin ngân sách, bảo đảm tính thống nhất và tránh phân tán dữ liệu.
Cuối cùng, việc tăng cường minh bạch thông tin và sự tham gia của xã hội thông qua công khai kết quả giám sát, phản hồi kiến nghị và khuyến khích giám sát cộng đồng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả và tính bền vững của hệ thống giám sát ngân sách.
Số hóa - điều kiện để giám sát thông minh
Số hóa là yếu tố then chốt trong việc chuyển đổi phương thức giám sát ngân sách từ tiếp cận truyền thống sang tiếp cận dựa trên dữ liệu. Việc triển khai các hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc, cùng với các nền tảng dữ liệu tài chính công, cho phép cơ quan giám sát tiếp cận thông tin theo thời gian thực, từ đó nâng cao tính kịp thời và chính xác trong đánh giá.
Số hóa không chỉ giúp giảm độ trễ thông tin mà còn làm tăng tính khách quan của hoạt động giám sát, khi các quyết định được dựa trên dữ liệu gốc thay vì báo cáo tổng hợp. Đồng thời, việc phát triển các công cụ trực quan hóa như: bảng điều khiển giám sát và cổng dữ liệu mở tạo điều kiện cho đại biểu dân cử, báo chí và người dân tiếp cận thông tin thuận tiện hơn.